Pregled budžetskih izdvajanja za političke partije u BiH

Političke stranke u BiH se finansiraju i iz budžeta različitih nivoa u BiH, a raspodjela ovih sredstava i načini finansiranja utvrđeni su Zakonom o finansiranju političkih partija BiH i RS, te Izbornim zakonom. Pravo na finansijska sredstva iz budžeta ostvaruju one političke partije, nezavisni kandidati, liste i koalicije koje imaju svoje predstavnike u skupštinama. Ovi troškovi se djelimično koriste za svakodnevno funkcionisanje partija, nezavisnih kandidata, lista i koalicija, a djelimično za finansiranje izborne kampanje.

Zakon o finansiranju političkih partija BiH reguliše pitanja budžetskih donacija političkim partijama, odnosno grupama koje participiraju u Parlamentu Bosne i Hercegovine (Predstavnički dom i Dom naroda). Zakon propisuje da sve političke partije koje imaju svoje predstavnike u Parlamentarnoj skupštini Bosne i Hercegovine imaju pravo na jednake doprinose u iznosu od 30% od odobrenih budžetskih sredstava, 60% sredstava se dijeli zavisno od broja poslanika koje svaka poslanička partija ima u vrijeme raspodjele sredstava, dok se 10% od ukupnog iznosa raspoređuje parlamentarnim grupama srazmjerno broju poslaničkih mjesta koje pripadaju manje zastupljenom polu. Koji je pol manje zastupljen utvrđuje CIK BiH prema razultatima izbora.

Veliki problem vezan za ovu regulativu i finansiranje stranaka iz budžeta sa različitih administrativnih nivoa predstavlja činjenica da entiteti dug vremenski period nisu usvojili zadovoljavajuće zakone koji bi tretirali pitanja finansiranja političkih stranaka koje djeluju na nižim nivoima uprave od državnog, dok je predmetni BiH Zakon o finansiranju političkih partija regulisao samo način izdvajanja sredstava za partije zastupljene na nivou zajedničkih, tj. državnih institucija. Ovo je veoma dugo ostavljalo ogroman prostor za malverzaciju na nižim nivoima uprave. Problem je djelimično riješen usvajanjem odnosnog Zakona u RS jula 2008.g., dok Zakon o financiranju političkih stranaka iz budžeta Federacije BIH, ni nakon gotovo dvije godine koliko je u parlamentarnoj proceduri, nije usvojen, što je jasan nagovještaj nedostatka političke volje da se ovo pitanje u F BiH kvalitetnije riješi.

Tablica izdvajanja za RS

Na nivou Republike Srpske, Zakon o finansiranju političkih stranaka iz budžeta Republike, grada i opština reguliše dio finansiranja političkih stranaka i koalicija koje imaju poslanike ili odbornike u skupštini, nezavisnih poslanika i odbornika (uključujući poslaničke/odborničke klubove i grupe), kao i stranaka, koalicija i nezavisnih kandidata sa potvrđenim izbornim listama. Zakon, prema tome, razlikuje redovno finansiranje i finansiranje u toku izborne kampanje. Redovno finansiranje predvida obezbjeđivanje min. 0,2% sredstava iz budžeta koja se u iznosu od 20% raspoređuju svim partijama koje imaju poslanike u skupštini/odborima, te nezavisnim poslanicima, dok se 80% iznosa raspoređuje srazmjerno broju osvojenih mandata u skupštini/odboru. S druge strane, sredstva za izbornu kampanju iznose min. 0,05% budžeta i raspoređuju se „u skladu sa izbornim propisima“. Raspodjelu ovih sredstava vrši Ministarstvo finansija RS, odnosno nadležna služba jedinice lokalne samouprave.

Međutim, odredba po kojoj se obezbjeđuje minimum 0,2%, odnosno 0,05% sredstava iz budžeta sporna je od samog početka jer se na ovaj način ostavlja mogućnost da ova sredstva budu i veća. Kada se uzme u obzir da vladajuće stranke čine većinu u parlamentu, pa samim tim i izglasavaju visinu finansiranja, ostavlja se mogućnost manipulacije ovim iznosima, pa teoretski stranke same sebi mogu izglasati znatno veće iznose, po potrebi.

Također, Zakonom RS nije definisano koje konkretne kategorije troškova mogu biti pokrivene iz sredstava za finansiranje redovnog rada političkih stranaka, što omogućava veliku samovolju strankama da praktično svaku ili bilo koju vrstu rashoda svrstaju u rashode redovnog poslovanja. Osim raspodjele, ovaj Zakon uopšte ne tretira pitanja kontrole utroška budžetskih sredstava, dok se zakonodavstvo na državnom nivou bavi samo utroškom sredstava za izborne kampanje, tako da političke stranke novac poreskih obveznika mogu trošiti proizvoljno i samovoljno.

Što se tiče Brčko distrikta BiH, Zakon o finansiranju političkih stranaka iz budžeta Brčko distrikta BiH na snazi od 2004. godine, razlikuje redovno finansiranje koje predviđa izdvajanje 0,1% ili 200,000 KM iz budžeta, u zavisnosti od toga koji iznos je manji, uz raspodjelu po principu da se 30% sredstava raspodjeljuje jednako svim strankama zastupljenim u Skupštini i 70% proporcionalno u skladu sa brojem zastupničkih mjesta, od finansiranja u toku izborne kampanje za koje se izdvaja 0.03% ili 60.000 KM sredstava u zavisnosti od toga koji iznos je niži, uz raspodjelu po principu da će svaka stranka imati pravo na pokriće troškova u visini 4.000 KM. Izmjene i dopune navedenog zakona, donesene 2008. godine, obavezuju Direkciju za finansije Brčko distrikta BiH da u skladu sa podacima dostavljenim od Centralne izborne komisije BiH vrši raspodjelu ovih sredstava.

Tablica izdvajanja za područje Federacije BiH

Zakon o finansiranju političkih partija BiH predviđa samo finansiranje parlamentarnih grupa u Parlamentu BiH, kao i u Brčko distriktu BiH (zato što se gradonačelnik BD BiH bira posredno, od strane Skupštine BD) i uopšte ne spominje finansiranje kampanje, dok Zakon o finansiranju političkih stranaka iz budžeta RS i budžeta opština, navodi da se iz dobijenih budžetskih sredstava finansira kampanja, ali samo kampanja političkih stranaka za izbor u parlamente, a ne i kampanja za predsjedničke izbore.

Također bi trebalo naglasiti da političke partije koje participiraju u Parlamentarnoj skupštini BiH sredstva za svoj rad dobijaju iz budžeta BiH, partije na nivou entiteta dobijaju sredstva iz budžeta entiteta, partije u Brčko distriktu BiH iz budžeta Brčko distrikta BiH, a partije na opštinskom nivou iz budžeta opština.

Prema podacima Centralne izborne komisije, ukoliko se uporede sredstva izdvojena političkim subjektima u periodu od 2004. do 2010. godine, svake godine je evidentan njihov porast u odnosu na prethodnu godinu, osim u 2009. godini kada ja zabilježen pad od 16,61 % u odnosu na 2008. godinu. U 2010. godini političkim subjektima je iz budžeta izdvojeno 12,66% sredstava više nego u 2009. godini. Prema istim podacima, u periodu od 2004. Do 2010. godine za političke stranke je izdvojeno 134.666.114 KM.

NAPOMENA: Navedeni propisi regulišu samo direktno finansiranje političkih stranaka, dok ne uključuje finansiranje rada poslaničkih klubova, vijećnika, odbornika itd., kao i pojedinačne grantove strankama, što ukupno takođe predstavlja značajan iznos sredstava za stranke, a nije uključeno u evidenciju Centralne izborne komisije BiH (osim za nivo BiH).

Pristup podacima i osnov za poređenje

S obzirom na činjenicu da budžetska izdvajanja iz godine u godinu rastu, te da većina sredstava dolazi sa nižih nivoa, prevashodno opština, gdje ne postoji efikasan nadzor nad njihovom raspodjelom, Transparency International Bosne i Hercegovine pokušao je prikupiti podatke od svih opštinai kantona, kao i sa entitetskog i državnog nivoa, te izvršiti pregled svih izdvajanja za stranke kako bi se stekao uvid u tačne iznose koji se izdvajaju za stranke. Kako bi navedeni iznosi mogli biti sagledani u realnom okviru i u kontekstu okolnosti, a prije svega aktuelnog izvještaja Komisije „Pravda i mir“ koji govori o nivou siromaštva u BiH, izdvajanja za stranke su upoređena sa izdvajanjima za humanitarne organizacije i javne kuhinje.

Nažalost, pokazalo se da, iako bi budžeti opština trebalo da budu dostupni javnosti, u određenom broju opština je bilo veoma teško ili gotovo nemoguće doći do informacija o budžetima. Iako bi dokumenti budžeta trebalo da budu javni dokumenti, nažalost to nije slučaj kod jednog dijela opština/općina. Gotovo je nemoguće stupiti u konatkt sa nekim opštinama, a entitetska ministarstva finansija osim zbirnih podataka, ne posjeduju dokumente budžeta.

Stavke za finansiranje odborničkih/vjećničkih klubova i poltičkih partija se različito opisuju u budžetima. U jednima kao grantovi za odborničke klubove, u drugima kao unapređenje rada odborničkih klubova, u nekima precizno kao finansiranje parlamentarnih stranka, dok pojedini budžeti daju čak analitički izdvajanja po pojedinim političkim partijama. Takođe, dok u nekim dokumentima su vrlo pregledno naznačeni, često je potrebno temeljno iščitavanje da se ove stavke pronađu ili prepozaju.

Pitanje je zašto se do dokumenata koji bi trebalo da predstavljuaju temelj ili osnovu transparentnog rada tako teško dolazi i na osnovu čega slušamo razne izjave u javnosti ako najodgovorniji nemaju uvid u potrošnju po nižem jedinicama i analitiku javne potrošnje.

Da bi podaci bili upečatljiviji i pokazivali realno stanje, iznosima redovnih izdvajanja za stranke je neophodno dodati mjesečne naknade koje primaju parlamentarci i odbornici/vjećnici, ako i sve prinadlžebosti koje uz to idu. Sam procenat od budžeta/ proračuna koji čine iznosi za političke partije neće značiti mnogo ukoliko s ene sabere sa ovim iznosima (plate, paušali, itd).

Preuzmite istraživanje transparentnosti financiranja političkih stranaka u BiH - Crinis studija 2010

Za potrebe ove analize, kako bi postojao parametar za poređenje i kako bi podaci bili razumljiviji, dati su podaci iz budžeta u davanjima za humanitarne organizacije (posebno Crveni krst, Crveni križ, Crveni polumjesec, Caritas, Merhamet) i izdvajanja ili pomoć za javne kuhinje. Naime, zadnji izvještaj Komisije „Pravda i mir“ pokazao je da u Bosni i Hercegovini u siromaštvu živi oko 60 posto penzionera u BiH, dok njih 215.000 prima manje od 300 KM. Svaki peti građanin BiH živi od tri konvertibilne marke dnevno. U ekstremnom siromaštvu živi oko 60 posto penzionera u BiH, dok njih 215.000 prima mesečno manje od 300 KM. S jednim obrokom dnevno iz narodne kuhinje preživljava 20.000 građana, a čak 700.000 živi ispod opšte granice siromaštva u koje se ubrajaju svi sa manje od 240 KM primanja mesečno, podaci su izveštaja Komisije „Pravda i mir“ Biskupske konferencije BiH o ljudskim pravima u našoj zemlji za 2010. Godinu, po kojem bh. građani žive najteže u regiji. Dok prosečan Slovenac mjsečno zaradi 1.900, a na 20 osnovnih namirnica potroši 58 KM, a Hrvat zaradi 1.300 i na namirnice potroši 53 KM, „običan“ državljanin naše zemlje mjesečno zaradi 782, a na osnovne namirnice potroši 40 KM.

Iako se broj korisnika javnih kuhinja u BiH iz dana u dan povećava, a oko 20 posto stanovništva u BiH nije u mogućnosti da svakodevno obezbedi jedan obrok, ni jedna institucija na državnom nivou nema podatke o broju korisnika, broju kuhinja, mestima u kojima one rade, te načinima njihovog finansiranja.

Najviše korisnika javnih kuhinja okupljaju Crveni križ, Merhamet, Karitas, Kruh Svetog Ante. Međutim, sve kuhinje se nalaze u većim opštinama, dok gotovo ni jedna manja opština nema javnu kuhinju. Tako veliki broj ljudi u potrebi ostaje bez i jednog obroka.

Jedan od kriterija u RS je da su mesečna primanja osobe manja od 41 KM, a u FBiH od 70 KM, tako da se u javnim kuhinjama Crvenog križa u oba entiteta hrani ukupno 2.849 ljudi. Samo iz Centralne kuhinje Crvenog križa Kantona Sarajevo, po podacima iz marta 2010, svaki dan na 18 punktova odlazi 1.939 obroka od kojih 1.743 finansira kantonalni centar za socijalni rad. U Sarajevu u pet javnih kuhinja broj korisnika je premašio 4.000. Čak četiri posto korisnika "Karitasovih" kuhinja u Sarajevu su fakultetski obrazovani ljudi. Usluge Merhametovih kuhinja u BiH koristi skoro 8.000 ljudi. Na spisku je u martu 2010. godine bilo 7.720 ljudi , a ostatak su oni koji ne ispunjavaju uslove centara za socijalni rad.

Po podacima iz oktobra 2010. godine, samo u Banjoj Luci je bilo 623 korisnika javne kuhinje, dok je javna kuhinja „Merhameta“ imala 163 korisnika (29 dece), a „Karitas“ 60 korisnika. Zbog toga je u tabelama predstavljen podatak o izdvajanju za navedene humanitarne organizacije, a u tabeli za Federaciju BiH i rubrika o pomoći javnim kuhinjama koje su, kao stavka, navedene, dok u budžetima u RS tako navedenih stavki nema, osim podatka za Banja Luku u odluci Skupštine grada (u 2010. Preko GO Crveni krst 330.000 KM za javne kuhinje i „Merhamet“ 40.000,00, dok je za 2011. predviđeno 403.000 KM za sufinansiranje rada narodnih kuhinja). Na primer, javne kuhinje u Gradiški zatvorene su pre deset godina, a GO Crveni krst nema donatore za te namene. Ne postoji ni u Prijedoru, a u Bijeljini je otvorena 2007. godine. Crveni krst ima javne kuhinje i u Mostaru, Bijeljini, Vlasenici i Bileći. U Bileći se aktivnost javne kuhinje sastoji u podeli hleba i mleka za 75 porodica, a u Vlasenici se svakodnevno, i to uz dva obroka dnevno, pomaže 50 korisnika.

Kad se uporede izdvajanja za političke stranke, mimo redovnih naknada poslanika, odbornika/vjećnika i delegata, sa izdvajanjima za javne kuhinje u u pogrošanom socio-ekonomskom stanju, slika je potpunija. Ovako, za malobrojne javne kuhinje organizuju se humanitarne akcije i apeluje na privatne preduzetnike, dok su izdvajanja za političke partije zagarantovana budžetima/proračunima, odnosno sredstvima poreskih obveznika i građana. Opština Zvornik je pod stavkom unapređenje rada odborničkih grupa (političkih partija) u 2010. izdvojila 150.300, 00 KM, dok je marta 2010. ocijenjeno da je glavni problem što nema javne kuhinje to što bi projekat bio neefikasan i skup, te da bi drugačija rješenja bila jeftinija i funkcionalnija za korisnike.