Çatalhöyük, neolitsko naselje u središnjoj Turskoj, zahvaljujući najnovijim genetskim istraživanjima otkriva fascinantne uvide u društvenu organizaciju prvih poljoprivrednih zajednica.
Nedavna studija pokazala je da je društvo ovog naselja bilo organizirano prema ženskim lozama, što naglašava ključnu ulogu žena u životu i funkcioniranju zajednice prije više od 9.000 godina.
Smješten u današnjoj pokrajini Konya i upisan na UNESCO-ov Popis svjetske baštine, Çatalhöyük se smatra prvim poznatim gradom na svijetu, gdje su okolna sela prvi put stvorila zajednički urbani centar. Poznat je po neobičnoj praksi sahranjivanja – stanovnici su pokapani ispod podova svojih domova, a arheolozi su u 35 kuća pronašli ostatke 395 osoba, od kojih je DNK 131 uspješno analiziran.
Rezultati su pokazali da su žene bile okosnica svakog kućanstva, dok su muškarci vjerojatno napuštali zajednicu. Zanimljivo, djevojčice su imale bogatije grobne priloge od dječaka.
Ovi nalazi pokazuju da patrijarhalni modeli, poznati s neolitskih nalazišta u Europi, nisu bili univerzalni. Uz to, Çatalhöyük je ostavio i bogatu kulturnu baštinu – zidne slike, reljefe i ženske figurine povezane s kultom Majke Božice, što dodatno upućuje na mogući matrijarhat.
Danas je lokalitet iznimna arheološka destinacija. Posjetitelji mogu prošetati ostacima povezanih kuća s ulazima kroz krov, upoznati napredne metode urbanog planiranja tog doba te razgledati artefakte u Muzeju anatolijskih civilizacija u Ankari.
Godine 2023. otvoren je i moderan informativni centar unutar arheološkog kompleksa, s interaktivnim izložbama i multimedijalnim sadržajima.
Çatalhöyük je samo jedan od brojnih drevnih lokaliteta u Turskoj gdje se bilježi značajan arheološki napredak. Kroz projekt Naslijeđe za budućnost, zemlja kontinuirano ulaže u iskopavanja i restauracije, a 2024. godinu proglasila je “Zlatnim dobom arheologije” s rekordnih 765 aktivnih lokaliteta.
Do 2026. broj arheoloških radova trebao bi dosegnuti 800.
